ถูปาราม

ถูปาราม เป็นองค์ประกอบที่สำคัญ ที่มีอยู่ในลังกาทวีป จากภาพไตรภูมิพระร่วง เกาะลังกาจะประกอบด้วย ถูปาราม มหาเจดีย์ (เหมาลิกเจดีย์) อภัยคีรี เป็นต้น

คุณลักษณะของถูปาราม
– เพื่อใช้ประชุมสงฆ์ในการสังคายนาพระไตรปิฎก
– อยู่ใกล้เหมาลิกเจดีย์ (มหาเจดีย์) เป็นสังฆารามใหญ่ในมหาเมฆวัน
– ถูปาราม ตั้งอยู่บนเนินดินเตี้ยๆ
– มีสระเล็กชื่อว่า กุกุฎสระ ตั้งอยู่ใกล้ถูปาราม
– เป็นสถานที่ที่พระพุทธเจ้าทั้ง ๔ พระองค์เข้าสมาบัติ
– อรรถกถา มหาวิภังค์ ปฐมภาคเวรัญชกัณฑ์ ได้กล่าวไว้ว่า “..ชาวเกาะได้สร้างพระเจดีย์บรรจุอุทกสาฏิกนั้นไว้ภายในบริโภคเจดีย์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ๓ พระองค์ ได้ประดิษฐานอยู่แล้วในถูปาราม ด้วยประการอย่างนี้ เจดีย์เหล่านั้นย่อมสาบสูญไป เพราะความอันตรธานไปแห่งพระศาสนา เหลืออยู่แต่เพียงฐานเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวคำนี้ว่า ก็สมัยนั้นถูปารามเป็นที่ตั้งแห่งบริโภคเจดีย์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ๓ พระองค์ที่นี่นั้น เมื่อพระเจดีย์สาบสูญไปแล้ว ถูกห้อมล้อมอยู่ด้วยพุ่มไม้ต่าง ๆ ที่มีเรียวกิ่งสะพรั่งไปด้วยหนาม ด้วยอานุภาพของเทวดา โดยตั้งใจว่า ใครๆ อย่าได้ประทุษร้ายที่นั้น ด้วยของเป็นเดนของไม่สะอาด มลทินและหยากเยื่อ” พระเจ้าเทวานัมปิยดิศ ได้สร้างประถมถูปาราม ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งบริโภคเจดีย์ของพระพุทธเจ้า ๓ พระองค์ก่อน ที่เหลือแต่ฐานไว้




– ถูปารามเป็นบริโภคเจดีย์ของพระพุทธเจ้า เรียงตัวกัน เหนือ-ใต้
– องค์เหนือสุด (อโสกมาฬก) ของพระพุทธเจ้าพุทธกัสสปะ เก็บพระภูษาชลสาฎก
– องค์กลาง (นาคาฬก) ของพระพุทธเจ้าโกนาคมน์ เก็บพระกายพันธบริขาร
– องค์ใต้สุด (สิริมาฬก) ของพระพุทธเจ้ากกุสันโธ เก็บพระธรรมกรก
พระพุทธเจ้าสมณโคดม อยู่ที่ โสมนัสมาฬก

ตามข้อสันนิษฐาน คาดว่า ถูปาราม คือ พระปรางค์สามยอด ที่มีเจดีย์สามเจดีย์เรียงตัวกันทิศเหนือ-ใต้ เหมือนกับถูปาราม และพระปรางค์สามยอดก็ปรากฏว่า มีการสร้างทับซ้อนกันมาหลายยุคหลายสมัย ถูปารามตั้งอยู่บนเนินดินเตี้ยๆ เช่น เดียวกันกับพระปรางค์สามยอด และข้างๆ ถูปาราม จะมีสระน้ำเล็กๆ เรียกว่า “กุกุฎสระ” ซึ่งปัจจุบันนี้ยังมีสระโบราณตั้งอยู่ใกล้กับพระปรางค์สามยอด คือ สระมโหราห์

นอกจากนี้ ยังมีบันทึกว่า พระสถูปที่เก็บพระธาตุของพระสังฆมิตตาเถรี ที่พระเจ้าอุติตยราช ให้เชิญพระศพใส่กุฎาคารออกไปนอกพระนคร(อนุราธบุรี) ไปทิศตะวันออกของถูปารามและก่อพระสถูปไว้ที่นั่น สันนิษฐานว่า คือ วัดชีป่าสิตาราม อยู่ห่างไปทางทิศตะวันออกของพระปรางค์สามยอด มีสถูปเจดีย์ลังกาโบราณที่บรรจุพระธาตุของพระสังฆมิตตาไว้ วัดชีป่าสิตาราม มีเจดีย์ทรงลังกาโบราณ วัดชีป่าสิตาราม อยู่ทิศตะวันออกของพระปรางค์สามยอด

อ้างอิงจากหนังสือ “ตีลังกา สืบหาชมพูทวีป”